કનડા ડુંગરે ખેલાયો’તો શૂરવિરોનો લોહિયાળ ખેલ, 80 કરતાં વધુ ખાંભીઓની આ કથા સાંભળીને રૂંવાળા બેઠા થઈ જશે!

આપણું કાઠીયાવાડ એટલે એવી ભૂમિ જ્યાં શૂરવીરોના માથા વઢાય ગયા હોય છતાં એમના ધડ લડ્યા છે. કાઠીયાવાડ એટલે એવા વીરોની ભૂમિ જેમણે વતન માટે પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું છે. આ શૂરવીરોની વિરતા અને બહાદુરીને આજે પણ લોકો ગર્વથી યાદ કરે છે. આજે પણ ઘણાં ગામડાઓમાં આ શૂરવીરોની ખાંભીઓ આવેલી છે, જેને પાળિયા પણ કહેવામાં આવે છે. આજે એવી જગ્યાની વાત કરીશું, જ્યાં એક નહીં પરંતુ એક સાથે 80 કરતાં વધારે ખાંભીઓ આવેલી છે.

આ વાત છે આશરે 136 વર્ષ પહેલાની છે. 28, જાન્યુઆરી, 1883નો એ દિવસ, જૂનાગઢના મેંદરડા નજીક આવેલ કનડાના ડુંગર પર આશરે 136 વર્ષ પહેલા 28, જાન્યુઆરી 1883ના રોજ જૂનાગઢનાં રસ્તે બળદગાડીઓની હારમાળા ચાલી આવતી હતી, પરંતુ આ ગાડાઓમાં કોઈ જાતનો સામાન કે ઘર વખરી ન હતી. ગાડાઓમાં ભરેલા સામાનને જોઈને કોઈ પથ્થર દિલના માનવીના પણ કાળજા કંપી જાય એમ હતા. ગાડાઓમાંથી વહેતું લોહી રસ્તાઓને લાલ રંગમાં રંગી રહ્યું હતું. આ ગાડાઓમાં 80 કરતાં પણ વધારે ધડ વગરના માથા હતા. આટલી બધી ક્રૂરતાથી કપાયેલા આ ધડ વગરના શીશ આખરે હતા કોના?

આ શિશ હતા મહિયા રાજપૂત શૂરવીરોના. અંગ્રેજો દ્વારા જમીન ઉપર મહેસૂલી કર વસૂલવાના નિયમના વિરોધમાં મહિયા રાજપુતો સત્યાગ્રહ પર બેઠા હતા. સમગ્ર દેશમાં અંગ્રેજોએ સામેની લડાઈનો આ પહેલો સત્યાગ્રહ હતો. જેમાં જૂનાગઢનાં મહિયા રાજપુત સમાજના 80 જેટલા શૂરવીર યુવાનો અંગ્રેજો સામે મેદાને પડ્યા હતા.

અંગ્રેજોની આ જોહુકમીનો વિરોધ કરનાર રાજપુતોને અંગ્રેજી હકૂમતના શાસન દરમિયાન જૂનાગઢનાં નવાબની ફોજે કાવતરું કરી દગો કરી, ગોળીબાર અને તલવારબાજી કરી મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા હતા અને તેમના માથા વાઢી તેમના શીશને ગાડામાં નાખી જુનાગઢ લઈ જવામાં આવ્યા હતા. દેશમાં જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડ થયો એ પહેલા દેશનો આ પહેલો હત્યાકાંડ જૂનાગઢનાં પાદર ગણાતા કનડાના ડુંગર ઉપર 28, જાન્યુઆરી 1883ની વહેલી સવારે થયો હતો.

આપણું કાઠીયાવાડ તો શૂરાઓની ભૂમિ છે. અસંખ્ય શૂરવિરોએ પોતાની જાતને લોકોના અને ગાયોના રક્ષણ માટે હોમી દીધી છે, પરંતુ એવા ઓછા સ્થળો હશે જ્યાં એક સાથે એટલી સંખ્યામાં ખાંભીઓ જોવા મળે. કનડાના ડુંગરની ટોચે આશરે 80 કરતાં વધારે ખાંભીઓ આવેલી છે. આ ખાંભીઓ મહિયા રાજપૂત સમાજના એ યુવાન શહીદોની વિરતાની નિશાની છે.

કનડા નો કહેર :મેંદરડા – જૂનાગઢ ના રસ્તે આવતાં ગાડામાં ભરેલાં કપાયેલાં માથાં કોનાં હતાં..??? 1882માં સૌરાષ્ટ્રના કનડા ડુંગર પર એક હત્યાકાંડ થયો હતો. સોએક મહિયા લડવૈયાઓને દગાથી મારી નખાયાં હતાં !' —–કનડો ડુંગર વીર-વીરાંગનાના પ્રેમનું, ચિરવિજોગનું જ ધામ નથી; કનડાના ખોળામાં સિંદૂરવરણી ચોરાસી ખાંભીઓ ઊભી છે. એ ચોરાસી મહિયાઓની ખાંભી છે. સવંત્સર 1939ના પોશ મહિનાની અજવાળી પાંચમને કાળે પરોઢિયે એ ચોરાસી જણાને હારબંધ બેસારી જૂનાગઢ રાજની ફોજે તેઓનાં માથાં વાઢ્યાં હતાં – તરવારથી નહિ, કુહાડા વતી. ઘિંગાણું નહોતું થયું; વિશ્વાસઘાત અને દગલબાજી રમાયાં હતાં.જૂનાગઢ રાજની રક્ષા તેમ જ વિસ્તારને માટે પેઢાનપેઢીથી જાન કાઢી આપનારી મહિયા કોમ પર રાજ્યે જતે દહાડે નવા લાગા નાખ્યા, જૂના કોલકરારો ઉથાપ્યા, ત્યારે મહિયા કોમના ઘરેઘરથી નીકળેલા નવસો પ્રતિનિધિ મરદો આ કનડા ડુંગર પર રિસામણે ચડેલા. આપણે આજે જેને `અહિંસાત્મક સંગ્રામ’ કહીએ છીએ ને, તેને તે દિવસોમાં મહિયાઓએ ભજવી બતાવ્યો. એનું નામ `રિસામણું’ અથવા `બેઠું બહારવટું રખાયું હતું. મહિયાઓના આગેવાને એક પણ હથિયાર ભેળું રાખવાની રામદુવાઈ ફરમાવી હતી. સોરઠની ધરા પર એક હથિયારધારી શૂરવીર લડાયક જાતિના બેઠા બહારવટાનો આ કિસ્સો એક અને અનન્ય જ છે. એમના માથે દેશી કાઠિયાવાડી પાઘડી હતી, સફેદ કડિયું, સફેદ ચોયણી, કાબરચિતરી ફરફરતી દાઢી, ખંભે ખેસ..પોતાના સાથીદારો સાથે એ સર્જક ડુંગર તરફ આગળ વધી રહ્યાં હતાં. મહિનો શ્રાવણનો હતો અને ટાણુ સંધ્યાનું હતું. દિવસભરની કામગીરી આટોપીને સુરજ મહારાજ ઘર તરફ સીધાવી રહ્યાં હતાં. મોરલાનો ગહેકાટ વચ્ચે સંધ્યાસમયના પવનથી પર્ણમરમરથી વાતાવરણમાં કુદરતનું સંગીત સંભળાઈ રહ્યું હતું. અને એ વખતે જ તેમને કંઈક સુજ્યુ.. થેલામાં રહેલા કાગળ અને કલમ કાઢી તેમણે લખવાની શરૃઆત કરી… તેમણે કવિતા લખી…સંધ્યા શ્રાવણની રમે હોળીએ રે લોલએણે એક રે ફૂલડું ઝબોળીને ફેંકીંયું રે લોલત્યાં તો ધરતી આખી થઈ ગઈ રંગચોળ રેલોલ.. સંધ્યા શ્રાવણની રમે હોળીએ રે લોલડુંગરડાની ટોચ્યું જાણે કેવી દીસતી રે લોલજાણે જોગીડાની જટામાં ગુલાલ રે… સંધ્યાશ્યામલ વાદળીઓ કેવી શોભતી રે લોલહબસણના રંગ્યા જાણે હોઠ રે… સંધ્યાહરિયા રૂખડા રે એવા રંગ ભર્યા રે લોલ..વગડે જાણે વેલ્યુ હાલી જાય રે… સંધ્યાછાતીએ સિંદૂરિયા થાપા શોભતા રે લોલસૂરજ જાણે ધિંગાણામાં જાય રે… સંધ્યાખોબલે ખોબલે સૂરજ વસુધાને સત ચડયાં રે લોલરજપૂતાણી બેઠી અગનજાળ રે… સંધ્યાઆભમાં ઊડે અબીલ ગુલાલ રે… સંધ્યાએ સર્જકનું નામ કવિ દાદ. કવિતામાં જે સ્થળનું તેમણે વર્ણન કર્યુ છે, એનું નામ છે કનડો ડુંગર. મેંદરડા પાસે આવેલો કનડો ડુંગર ત્યાં થયલા હત્યાકાંડ માટે થોડો ઘણો જાણીતો છે. હત્યાકંડની વિગતવાર વાત આજ ના સમયાંતરમાં કરી છે. અત્યારે બેશક શ્રાવણ મહિનો નથી પણ કનડાનું સૌદર્ય એવુ જ છે. કવિ દાદથી વધારે સારી રીતે કોઈ કનડાને લાડ લડાવી શક્યુ નથી. કનડાની સફરે કવિ દાદ અને સાથીદારો જઈ રહ્યાં હતાં અને સાંજ પડવા આવી. એમાંથી જ દાદને આ કવિતા મળી. કવિતા જરા ધ્યાનથી વાંચીએ એટલે તેનું સૌંદર્ય સમજાતું જશે.

Posted by MD Parmar – Gir on Wednesday, 13 December 2017

આ શૌર્યકથા સાંભળવા માત્રથી આપના રૂવાડા ઊભા થઈ જાય છે, ત્યારે વિચાર કરો કે એ દ્રશ્ય કેટલું ભયાનક અને હૃદયદ્રાવક હશે? જ્યારે એક સાથે 80 યુવાનોના લોહી નીતરતા માથા એમની માતૃભૂમિના લોહીના રંગે રંગતા જતાં હશે. એ યુવાનોની શૂરવીરતા અને બહાદુરીને સલામ કે જેમણે અન્યાયનો વિરોધ કરી પોતાના જીવ આપી દીધા.

Author: Urvashi Deshani #TeamAapduJunagadh